Architektura romańska w Polsce
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/75/Saint_Thomas_of_Canterbury_church_in_Sulej%C3%B3w.png/220px-Saint_Thomas_of_Canterbury_church_in_Sulej%C3%B3w.png)
Architektura romańska w Polsce – architektura romańska w Polsce, powstająca w latach od ok. 1050 do ok. 1250 roku.
Historia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Romanesque_church_of_Saint-Andreas_Szprotawa%2C_Poland.jpg/220px-Romanesque_church_of_Saint-Andreas_Szprotawa%2C_Poland.jpg)
Początki romańskiej architektury w Polsce sięgają kamiennej architektury wczesnopiastowskiej z czasów Mieszka I, Bolesława Chrobrego i Mieszka II. Znaczny wpływ wywierały na nią tradycje przyniesione przez przybywających do kraju dostojników kościelnych z Włoch, Francji i Niemiec, a także wzory przenoszone przez zakony o międzynarodowym zasięgu. W XI wieku powstały murowane palatia w miejscowościach takich jak: Ostrów Lednicki, Poznań, Giecz, Przemyśl, Wiślica oraz Wawel, będące inwestycjami władców piastowskich[1].
Właściwa architektura romańska w Polsce datowana jest na okres odbudowy państwa przeprowadzonej przez Kazimierza Odnowiciela, czyli od ok. 1050 do ok. 1250 roku.
W XI i XII wieku powstały romańskie palatia w takich miejscach jak:
- Sobótka-Górka pod Wrocławiem[2] – długość 22 m.
- Morawica pod Krakowem – długość 17 m.
- Kraków - palatium Sieciecha pod kościołem św. Andrzeja[3].
- Poznań - Ostrów Tumski – długość 27 m.
- Kraków - pomieszczenie nazywane „salą o 24 słupach” na Wawelu – długość 28 m.
- Wiślica - dwa palatia
- Przemyśl - palatium na Górze Zamkowej
- Wrocław - palatium na zamku na Ostrowie Tumskim
Charakterystyka
[edytuj | edytuj kod]Wśród zachowanych zabytków dominuje budownictwo kamienne o różnym stopniu obróbki surowca.
Pod koniec XII wieku pojawia się, zwłaszcza na Dolnym Śląsku i w Wielkopolsce, cegła. W okresie romańskim układano ją w wiązaniu wendyjskim, który został wyparty dopiero pod koniec XIII wieku przez wątek gotycki.
Wiele budowli zachowało się jedynie w postaci reliktów, stąd wiedza na temat architektury tej epoki i jej zasięgu w Polsce w dużym stopniu jest uzupełniana przez wyniki badań archeologicznych. Większość budowli z tego okresu została przebudowana w okresie późniejszym (zwłaszcza w okresie gotyku i baroku).
Architektura sakralna
[edytuj | edytuj kod]Wśród zabytków zachowały się przykłady budowli centralnych, kościołów jednonawowych i trójnawowych, a także zabudowań klasztornych. Bryły budynków były konstruowane – w sposób charakterystyczny dla całego romanizmu – z prostych brył geometrycznych. Kościoły budowano najczęściej z kamienia.
Kościoły budowane były według trzech następujących typów zabudowy[4]:
- jednoprzestrzenne budowle salowe na planie prostokąta:
- zakończone chórem i absydą
- zakończone chórem prostokątnym
- bez chóru
- budowle o bardziej złożonej przestrzeni wielonawowej
- na planie krzyża łacińskiego (najczęściej występowały w przestrzeniach miejskich lub gdy miały większe znaczenie liturgiczne, jak np. katedry)
Charakterystyczną formą dla okresu romańskiego jest zorientowany w kierunku wschód–zachód układ bryłowy składowych elementów budowli sakralnych[4]:
- wyodrębniona wyższa od pozostałych elementów wieża (element nie zawsze występujący, bądź o różnym jej umiejscowieniu w stosunku do stron świata i zmiennej wielkości)
- nawa
- empora
- absyda
- najczęściej kryte stromym, dwuspadowym dachem, ok. 45° przechodzące przy absydach w półkoliste zakończenie
Zabytki architektury
[edytuj | edytuj kod]Lista zabytków architektury romańskiej znajduje się w artykule Szlak Romański w Polsce.
Galeria
[edytuj | edytuj kod]-
Tum pod Łęczycą - kolegiata
-
Sulejów - klasztor
-
Czerwińsk - klasztor
-
Tulce
-
Strzelno - portal
-
Stary Zamek
-
Kraków - kościół św. Andrzeja
-
Wąchock - klasztor
-
Strzelno - portal
-
Kościelec
-
Kruszwica - kolegiata
-
Giecz - kościół
-
Lwówek Śląski
-
Wrocław - portal z klasztoru na Ołbinie
-
Inowrocław
-
Opatów - kolegiata
-
Inowłódz - kościół św. Idziego
-
Sandomierz - kościół św. Jakuba
-
Sulejów - kościół św. Tomasza
-
Strzelno - kolumna
-
Zamek w Legnicy - romańskie wieże, palatium i kaplica św. Wawrzyńca
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ https://ochronazabytkow.nid.pl/wp-content/uploads/2024/05/OZ_1-2024_K-Stala.pdf
- ↑ A. Kadłuczka, K. Stala, Romańska budowla w Sobótce-Górce w świetle ostatnich badań [w:] Architektura romańska w Polsce. Nowe odkrycia i interpretacje, red. T. Janiak, Gniezno 2009, s. 487–488.
- ↑ B.M. Pawlicki, Ze studiów nad reliktami domniemanego palatium Sieciecha w Krakowie, „Czasopismo Techniczne” 2011, R. 108, z. 7-A, s. 179–225
- ↑ a b Janisio-Pawłowska 2015 ↓, s. 431.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku, red. M. Walicki, t. I-II, PWN, Warszawa 1971
- T. Mroczko: Polska sztuka przedromańska i romańska, Warszawa 1978
- Zygmunt Świechowski: Sztuka romańska w Polsce. Warszawa: "Arkady", 1982.
- W. Krassowski: Dzieje budownictwa i architektury na ziemiach Polski, t. 1, Warszawa 1989
- T. Broniewski: Historia architektury dla wszystkich, Wydawnictwo Ossolineum, Wrocław 1990
- Sztuka Świata, t. 3, praca zbiorowa, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 1996
- David Watkin , Historia architektury zachodniej, Ryszard Depta, Wyd. 1 (dodruk), Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 2006, ISBN 83-213-4178-0, OCLC 750009403 .
- Zygmunt Świechowski: Architektura romańska w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2000. ISBN 83-7181-164-0.
- Dorota Janisio-Pawłowska. Początki świątyni chrześcijańskiej na Pomorzu Zachodnim. „Przestrzeń i Forma”, 2015.